Bàn chân "đáy thuyền" ở trẻ sơ sinh: hiểu đúng về xương sên thẳng đứng bẩm sinh

Có những biến dạng ở trẻ sơ sinh mà chỉ cần nhìn một lần là không bao giờ quên được.

Lòng bàn chân của bé không lõm vào như bình thường, mà lồi ra ngoài — cong như đáy một chiếc thuyền úp ngược. Mũi chân hếch lên trời, gót chân tụt xuống và lệch ra ngoài. Người ta gọi đó là “bàn chân đáy thuyền” (rocker-bottom foot), và nguyên nhân thường gặp nhất là một dị tật hiếm có tên bàn chân xương sên thẳng đứng bẩm sinh (congenital vertical talus – CVT).

Đây không phải bàn chân bẹt thông thường mà nhiều bố mẹ vẫn lo lắng. Và điều đáng mừng là: cách điều trị nó đã thay đổi gần như hoàn toàn trong hai thập kỷ qua.

1. Chuyện gì đang xảy ra bên trong bàn chân ấy?

Hãy hình dung xương sên (talus) như viên đá đỉnh vòm của bàn chân. Ở trẻ bị CVT, xương ghe (navicular) đã trật hẳn lên trên cổ xương sên và không thể tự trở về vị trí. Xương sên vì thế bị đẩy dựng gần như thẳng đứng, đầu xương nhô ra ở gan chân – chính chỗ lồi mà bố mẹ sờ thấy.

Tệ hơn, mọi gân quanh bàn chân đều “hùa theo” biến dạng: gân Achilles kéo gót xuống, nhóm gân mu chân kéo mũi chân lên, còn hai gân đáng lẽ giữ gan chân – chày sau và mác dài – bị di lệch ra trước trục cổ chân nên quay sang làm động tác ngược lại. Tất cả cùng một hướng: giữ chặt bàn chân trong tư thế sai. Kết quả là một bàn chân cứng, không nắn được bằng tay.

2. Cứng hay mềm — câu hỏi quyết định mọi thứ

Đây là điều quan trọng nhất, và cũng là nơi dễ nhầm lẫn nhất:

Bàn chân gót vẹo ngoài (calcaneovalgus) do tư thế chèn ép trong tử cung – mềm, nắn về được dễ dàng, hầu hết tự khỏi.
Xương sên chếch (oblique talus) – bán trật, nhưng về đúng vị trí khi gấp bàn chân xuống; thường chỉ cần theo dõi hoặc bó bột nhẹ.
CVT – trật cố định, cứng, không bao giờ tự khỏi và không cải thiện bằng giày dép hay xoa bóp.

Nói ngắn gọn: bàn chân bẹt mềm ở trẻ nhỏ gần như luôn lành tính; bàn chân bẹt cứng ở trẻ sơ sinh thì luôn phải đi khám chuyên khoa.

3. Một phim X-quang rất đặc biệt

Chẩn đoán không dựa vào phim thường quy, mà vào phim nghiêng ở thế gấp lòng bàn chân tối đa (forced plantar flexion lateral). Nguyên lý rất gọn: bác sĩ đưa bàn chân về đúng tư thế mà lẽ ra khớp phải tự nắn vào, rồi chụp.

Khớp sên – ghe vẫn trật → đó là CVT thật sự.
Khớp về lại vị trí → chỉ là xương sên chếch.

Một chi tiết cha mẹ hay thắc mắc: xương ghe chỉ hiện trên phim từ khoảng 3 tuổi, nên trước đó bác sĩ phải dùng trục xương bàn ngón I làm vật chỉ điểm gián tiếp. Phim thường quy có thể trông không rõ — chỉ phim đúng tư thế mới nói lên sự thật.

4. Bàn chân chỉ là phần nổi của tảng băng

Đây là phần tôi luôn dành thời gian nói kỹ với gia đình. CVT hiếm khi đi một mình. Trong một nghiên cứu trên 61 bệnh nhi, có tới 62% kèm theo bất thường khác – thần kinh, cơ xương khớp hoặc di truyền: thoát vị tủy – màng tủy, cứng đa khớp bẩm sinh, bất thường nhiễm sắc thể, trật khớp háng bẩm sinh, bại não, teo cơ tủy. Tiền sử gia đình có mặt ở khoảng 12–20% các trường hợp.

Vì vậy, một cháu bé đến khám vì bàn chân cần được khám thần kinh toàn diện và chụp cộng hưởng từ trục thần kinh để loại trừ bệnh lý tủy sống. Phát hiện bàn chân mà bỏ sót cái nằm phía sau nó là sai lầm tốn kém nhất. (Về di truyền, câu chuyện vẫn đang mở: đột biến HOXD10 từng được tìm thấy ở một gia đình nhưng không có ở các ca rải rác — CVT là dị tật nhiều nguyên nhân, không phải bệnh đơn gen.)

5. Điều trị: từ cuộc mổ lớn sang những lần bó bột

Suốt nhiều thập kỷ, lựa chọn duy nhất là mổ giải phóng phần mềm rộng rãi: mở quanh bàn chân, cắt bao khớp, kéo dài gân. Nó nắn được xương, nhưng cái giá là bàn chân cứng đờ, sẹo xơ, đau và nguy cơ hoại tử xương sên.

Năm 2006, nhóm của Matthew Dobbs công bố một hướng đi khác, dựa trên chính nguyên lý Ponseti đã làm thay đổi điều trị bàn chân khoèo — chỉ là nắn theo chiều ngược lại: bó bột nắn chỉnh nhiều lần (trung bình khoảng 5 lần bột) để kéo giãn dần phần mềm phía mu và ngoài bàn chân, sau đó chỉ cần một thủ thuật tối thiểu: xuyên kim cố định khớp sên – ghe và cắt gân gót qua da qua một vết rạch vài milimét.

Các con số theo thời gian khá thuyết phục:

Loạt ca đầu tiên: nắn được toàn bộ; biên độ cổ chân đạt trung bình 25° gấp mu và 33° gấp lòng.
So sánh sau tối thiểu 5 năm: biên độ vận động cổ chân 42,4° ở nhóm ít xâm lấn so với 12,7° ở nhóm mổ mở rộng, kèm điểm đau và chức năng tốt hơn rõ rệt.
Theo dõi dài 10 năm: 79% kết quả tốt – rất tốt, phần lớn tránh được cuộc mổ lớn.

Cũng cần nói thẳng: tái phát không hiếm — khoảng 26% hoặc hơn, nhất là ở nhóm có bệnh thần kinh – cơ kèm theo. Chỉ là nó vẫn thấp hơn và dễ xử trí hơn nhiều so với sau mổ mở rộng.

6. Thời điểm là tất cả

Nếu chỉ nhớ một điều từ bài viết này, hãy nhớ điều này: bàn chân của trẻ sơ sinh mềm dẻo nhất trong những tuần đầu đời, và khả năng nắn chỉnh giảm dần theo từng tháng.

Vài tuần đầu sau sinh: bắt đầu bó bột nắn chỉnh.
6–12 tháng tuổi: thời điểm lý tưởng cho thủ thuật nắn và xuyên kim.
Sau 3 tuổi: các lựa chọn tái tạo trở nên kém chắc chắn; một số trường hợp phải cắt bỏ xương sên hoặc hàn ba khớp như phẫu thuật cứu vãn.
Giai đoạn nẹp duy trì: quan trọng không kém phần nắn chỉnh. Phần lớn tái phát xảy ra khi việc mang nẹp bị bỏ dở.

7. Vì sao điều này đặc biệt quan trọng ở nơi nguồn lực hạn chế

Phương pháp Ponseti đảo ngược gần như không đòi hỏi công nghệ cao: bột thạch cao, đôi bàn tay được huấn luyện, một chiếc kim Kirschner, một lưỡi dao nhỏ và một chiếc nẹp. Rào cản thật sự vì thế hiếm khi là trang thiết bị — nó nằm ở nhận biết sớm: ở nữ hộ sinh, bác sĩ sơ sinh, bác sĩ nhi tuyến cơ sở, và ở chính cha mẹ.

Lời kết

Cách đây không lâu, một bàn chân đáy thuyền ở trẻ sơ sinh gần như đồng nghĩa với một cuộc mổ lớn và một bàn chân cứng suốt đời. Hôm nay, với chẩn đoán đúng từ sớm và vài lần bó bột kiên nhẫn, phần lớn các cháu có thể đi lại trên một bàn chân mềm mại, không đau.

Điều kiện duy nhất là: phải được nhìn thấy đủ sớm.

Bài viết mang tính thông tin y khoa phổ thông, không thay thế thăm khám trực tiếp. Nếu bàn chân của trẻ cứng và không nắn về được bằng tay, hãy đưa trẻ đến khám chuyên khoa chấn thương chỉnh hình nhi.

Tài liệu tham khảo

Dobbs MB, et al. Early results of a new method of treatment for idiopathic congenital vertical talus. J Bone Joint Surg Am. 2006.
Chalayon O, et al. Minimally invasive approach for the treatment of non-isolated congenital vertical talus. J Bone Joint Surg Am. 2012.
Wright J, et al. Reverse Ponseti-type treatment for children with congenital vertical talus: comparison between idiopathic and teratological patients. Bone Joint J. 2014.
Yang JS, Dobbs MB. Treatment of congenital vertical talus: comparison of minimally invasive and extensive soft-tissue release procedures at minimum five-year follow-up. J Bone Joint Surg Am. 2015.
Merrill LJ, et al. Skeletal muscle abnormalities and genetic factors related to vertical talus. Clin Orthop Relat Res. 2011.
Shrimpton AE, et al. A HOX gene mutation in a family with isolated congenital vertical talus and Charcot-Marie-Tooth disease. Am J Hum Genet. 2004.
Gurnett CA, et al. Absence of HOXD10 mutations in idiopathic clubfoot and sporadic vertical talus. Clin Orthop Relat Res. 2007.
Wack C, et al. The treatment of idiopathic and non-idiopathic vertical talus using the Dobbs method – a long-term study with a follow-up of up to 16 years. Arch Orthop Trauma Surg. 2025.